روزنوشت‌های من

 

مقدمه: به گفتۀ فیلیپ دریک در دانش‌نامۀ بین‌المللی ارتباطات در مدخل «ستاره‌ها»، ریچارد دایر با تألیف کتاب «ستاره‌ها» که مؤسسۀ فیلم بریتانیا منتشر کرد، نقطۀ عطفی را در توجه دانش‌پژوهان علوم انسانی به بحث ستاره‌های سینمایی رقم زد. دایر با نگاهی جامع به پدیدۀ ستاره‌ها در صنعت فیلم‌سازی، تحلیل‌هایی از فرآیند پدیدار شدن نظام ستارگی ارائه داد که همچنان خاستگاه و مبنای تحلیل‌های متعددی قرار می‌گیرد. وی در برداشتی ابتکاری، مفهوم «کاریزما» که ماکس وبر در ابتدای قرن بیستم در نظریۀ سیاسی مطرح کرده بود را در نظریۀ اجتماعی فیلم به کار می‌گیرد و بدین ترتیب تبیینی از چرایی و چگونگی ظهور ستاره‌ها در صنعت فیلم‌سازی و جامع به عنوان تولیدکننده و مصرف‌کنندۀ این محصول نمادین فرهنگی ارائه می‌دهد. قوت رویکرد دایر در تبیین ظهور ستاره‌ها، ابداعات روش‌شناسانۀ او را در ادبیات این حوزه ماندگار کرده است.

اهمیت بحث دایر در آن است که نگاهی چندبُعدی و فهمی اجتماعی از شکل‌گیری ستاره به دست می‌دهد. ستاره فقط یک چهرۀ تضمین‌کنندۀ موفقیت فیلم در گیشه، یک شهرۀ اجتماعیِ پرکاربرد در صنعت تبلیغات، یا یک چهرۀ محبوب و مردمی نیست. بلکه در تحلیل دایر، بازیگری به جایگاه ستارگی می‌رسد که نقش‌های او در فیلم‌های مختلف بتوانند منظومه‌ای فهم‌پذیر از ایدئولوژی حاکم بر روح زمانۀ جامعه را بیافرینند. و البته زندگی خارج از صحنه نیز مکمل نقش‌هایی است که او بر روی پرده بازی می‌کند.

در اینجا شاید بهتر باشد نکته‌ای مکرر دربارۀ پژوهش‌های علمی از این دست، گوشزد شود. نظریه‌پردازی علمی در حوزه‌هایی از این دست فقط به دنبال تبیین گذشته نیست، بلکه نقشۀ راهی برای آینده به دست می‌دهد. امروزه سینما در سیر تحول تاریخی‌اش از پدیده‌ای ابتکاری و محصول تلاش‌های فردی به صنعتی عظیم و فراملی تبدیل شده است؛ فیلم‌سازی مستقل به حاشیه رفته است و کسب‌وکار فیلم‌سازی، با همۀ مشخصه‌های تجاری‌اش، جریان اصلی را به دست گرفته است. در این بافت و نظر به اهمیت ستاره‌ها در بقا و توسعۀ صنعت سینما، استفاده از نظریه‌های علمی برای ستاره‌سازی می‌تواند راه‌حلی بهتر از آزمون و خطاهای مرسوم ما در جنبه‌های مختلف این عرصه باشد.

نظریۀ دایر نیز، به مانند بسیاری نظریه‌های علمی دیگر، در سایۀ تحولات سه دهه‌ای که از زمان انتشار نسخۀ اصلی آن گذشته است، تکامل یافته است. در اینجا، خلاصه‌ای از تبیین دایر از کاریزمای ستاره‌ها سینما خدمت خوانندگان ارائه شده است. این خلاصه در کتاب «ستارگی: صنعت میل و طلب» به چاپ رسیده است.