روزنوشت‌های من

اسکار وایلد می‌گوید: «هرگز کتابی که باید ارزیابی کنم را نمی‌خوانم؛ چرا که خواندن موجب پیش‌داوری می‌شود.» پیر بایارد[1] (استاد ادبیات فرانسۀ دانشگاه پاریس) این جمله را به عنوان سرلوحۀ کتاب جنجالی خود، «چگونه دربارۀ کتاب‌هایی حرف بزنید که نخوانده‌اید»[2] انتخاب کرده است.

این کتاب پرفروش فرانسوی‌زبان، که ترجمۀ انگلیسی آن در سال 2009 نیز تحسین منتقدین را به دنبال داشت، در نگاه اول یک دستورکار برای کسانی است که عاشق‌اند از نادانسته‌هایشان (خواه کتاب یا غیر از آن) حرف بزنند. بایارد در چند فصل توضیح می‌دهد که چگونه دربارۀ کتاب‌های خوانده‌نشده باید حرف زد: کتاب‌هایی که نمی‌شناسید، ورق زده‌اید، درباره‌شان شنیده‌اید، و کتاب‌هایی که فراموش کرده‌اید. سپس به شما آموزش می‌دهد که در مواجهه با مخاطبان مختلف (جامعه، اساتید، نویسنده، عزیزان‌تان) می‌توانید از چه راهبردهای رفتاری استفاده کنید: شرمنده نباشید، ایده‌های خود را تحمیل کنید، کتاب را از نو بسازید و جعل کنید، و یا اصلاً دربارۀ خودتان حرف بزنید!

اما در نگاهی دقیق‌تر، او نگران آیندۀ کتاب‌ها، یا به عبارت دقیق‌تر نگران آیندۀ کتاب‌خوان‌ها است. بایارد در بستر این این شبه‌طنز قوی و ظریف، رابطۀ خواننده و کتاب را تحلیل می‌کند. در ابتدای متن، بایارد با استفاده از داستان «مرد بی‌صلاحیت» از موسیل، می‌نویسد که هر کتاب یک «محتوا» و یک «جایگاه» دارد و جایگاه کتاب به نسبت سایر کتاب‌ها مشخص می‌شود. پس اگر، به مانند کتاب‌دار این داستان، از جایگاه کتاب در گسترۀ آثار تولیدشدۀ ادبیات آگاه باشید، بهتر می‌توانید دربارۀ محتوایش قضاوت کنید و حتی شاید اطلاع از این جایگاه برای قضاوت دربارۀ محتوا نیز بس باشد. در ادامه، او نکات دقیق‌تری دربارۀ فهم «کتاب» به مثابۀ یک محصول خاص مطرح می‌کند، نکاتی که می‌توان گفت از دقت فیلسوفانه‌ای برخوردارند. اما این نکات همگی در بستر همین مفهوم‌اند: جداسازی محتوا از کتاب.

بایارد، در ابتدا، متوجه گناه «نخواندن» است اما به تدریج مسئله را بسط می‌دهد تا پهنۀ گسترده‌ای از تعمقات نظری دربارۀ «کتاب‌خوانی» را مطرح کند. این‌گونه است که مسئلۀ او دیگر فقط «نخواندن» نیست؛ تا بدانجا که حتی دقیق خواندنِ یک کتاب نیز می‌تواند گناه «نخواندن» به دنبال داشته باشد: غرق شدن در یک کتاب آن‌گونه که فهم ربط آن محتوا به پیرامون دشوار شود نیز نوعی از نخواندن است. و البته خواندن نیز تجربه‌ای فردی و منحصر به شخص است: در بسیاری موارد، «رابطۀ ما با کتاب‌ها، فضایی سایه‌گونه رقم می‌زند که در چنبرۀ ارواح حافظه گرفتار است.» که این تجربه می‌تواند در بستر «نخواندن» ابداع شود: وقتی که فرد از مؤلفه‌های دیگری غیر از محتوا برای فهم متن بهره بگیرد. با بهره‌گیری از داستان‌ها و تمثیل‌های مختلف در گوشه و کنار متن، بایارد نکات ظریفی از نقد ادبی را نیز به خواننده منتقل می‌کند.

من البته بر خلاف توصیۀ اسکار وایلد، این کتاب را خوانده‌ام تا معرفی‌اش کنم. دوست دارم خواندن این کتاب را به شما توصیه کنم؛ هرچند شاید در این توصیه، پیش‌داوری داشته باشم!

[1] Pierre Bayard

[2] How to talk about books you haven’t read

منتشرشده در: روزنامۀ تهران امروز، سه‌شنبه نهم آبان 1391 (صفحه روزنامه، فایل پی‌دی‌اف)

در شماره بهاریۀ مدیریت ارتباطات، مطلبی دربارۀ تحلیل آکادمیک ستاره‌های سینما ترجمه کرده‌ام، که مقدمۀ آن را در اینجا ملاحظه  می‌کنید. طبیعتاً بخش ترجمه در نشریه بر روی کیوسک‌های مطبوعاتی سطح شهر موجود است!

به مناسبتي، گشت‌وگذاري در اوليس داشتم. گفتم شما را هم در بخشي از لذت آن شريك كنم.

آقای دیسی با لحنی حسادت‌آمیز گفت: می‌دانستم نمی‌توانی؛ اما روزی باید حسش کنی. ما مردمی سخاوتمندیم اما باید صرفه‌جو هم باشیم. استفن گفت، من می‌ترسم از این لاف‌ها که ما را این‌قدر ناشاد می‌کنند. (صفحۀ 37)

آقای دیسی گفت: می‌دانی افتخار مرد انگلیسی چیست؟ می‌دانی غرورآمیزترین حرفی که از دهان مرد انگلیسی بیرون می‌آید چیست؟ ... استفن گفت: اینکه در امپراطوری او، خورشید هرگز غروب نمی‌کند. ... آقای دیسی با وقار گفت: به تو می‌گویم غرورآمیزترین مباهات او چیست. «خرج راهم را خودم درآوردم.» (صفحۀ 37)

یک شام‌گاه مه‌آلود، دو مست اینجا آمدند که به دنبال قبر یکی از دوستان‌شان می‌گشتند. دنبال قبر مولکایی از شهر کومب می‌گشتند و به ایشان گفته شد که فلان جا مدفون است. تلوتلو خوران قبر را پیدا کردند. یکی از آنها نام روی قبر را هجی کرد: ترنس مولکایی. آن یکی از گوشۀ چشم به مجسمۀ مسیح نگاه می‌کرد که بیوۀ آن مرد روی قبر گذاشته بود... و پس از چشمکی به تندیس مقدس، گفت: «یک ذره هم شبیه آن مرد نیست. این مولکایی نیست، نمی‌دانم چه کسی آن را ساخته!» (صفحۀ 135)

درباره‌اش می‌گویند که کسی نمی‌فهمد او با دیگران تلخ است یا با خودش. (صفحۀ 187)

من آن زمان شادتر بودم. یا آن کس، من بودم؟ یا من اکنون من‌ام؟ (صفحۀ 213)

من پول ندارم. اما اگر توجهت را به من وام بدهی، برای تو از یک قلبِ به زانو درآمده می‌خوانم. (صفحۀ 352)

اما شادیِ بیش از حد هم کسل می‌کند آدمی را. (صفحۀ 358)

برایم آن آواز را خواندی، «رازآلودگی تلخ عشق» را. (صفحۀ 681)

و این که در گوگل‌پلاس نوشتم:

توى اپيزود هشتم اوليس، يعنى فصل شكم چرانى، يكجا آقاى بلوم قهرمان داستان با يك جوان كور روبرو ميشه كه ميخواد از خيابان رد بشه. جويس چند صفحه اى درباره اين جوان كور و كورى حرف ميزنه، تا در نهايت به اين جمله ميرسه و جوان كور از داستان حذف ميشه: «بيچاره. هنوز پسربچه است. وحشتناك است. واقعا وحشتناك است. او كه نمى بيند، چه خوابهايى ممكن است ببيند؟ زندگى براى او رؤيا است. اين چه عدالتى است كه آدم اينجور متولد مى شود؟»

در این شماره نشریۀ مدیریت ارتباطات، بواسطۀ بیش‌فعالی، دو مطلب داشتم. مطلب دوم‌ام، گشت‌وگذاری در یک متن دانشگاهی پیرامون کسب‌وکار کتاب است: «صنعت نشر کتاب» نوشتۀ آلبرت گریکو، استاد بازاریابی، ارتباطات و مدیریت رسانۀ دانشکدۀ بازرگانی دانشگاه فوردهام. عکس و صفحه‌اش را ببینید که چقدر باحال است! مقدمه و مروری بر این کتاب را در ادامه ملاحظه فرمایید. در ادامه هم ترجمۀ بخش نهایی از فصل آخر کتاب با عنوان «نشر کتاب در مواجهه با قرن بیست‌ویکم: مسائل ماهوی فراروی صنعت نشر کتاب» را تهیه کرده‌ام، که آن هم طبیعتاً در نشریه بر روی کیوسک‌های مطبوعاتی سطح شهر موجود است!